[vass] Giải mã biểu tượng ánh sáng và hệ sinh thái tri thức Nho học thời Trần: cái nhìn mới từ vi lịch sử

Sáng ngày 16 tháng 3 năm 2026, tại Viện Văn học đã diễn ra buổi Thuyết trình khoa học với chủ đề “Triều Trần: Nhìn từ những nghiên cứu vi lịch sử”...

Hai diễn giả chính trong sự kiện là TS. Nguyễn Quốc Sinh (Viện Sử học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) và Nhà nghiên cứu Quách Thị Thu Hiền (Viện Văn học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam). Buổi thuyết trình do TS. Phạm Văn Ánh (Viện Văn học) điều phối và PGS.TS. Trần Trọng Dương (Trường Ngoại ngữ Du lịch, Đại học Công nghiệp Hà Nội) trao đổi, bình luận. Sự kiện có sự tham dự của TS. Nguyễn Huy Bỉnh - Phó Viện trưởng phụ trách Viện Văn học, TS. Nguyễn Thị Thanh Nga - Phó Viện trưởng, cùng nhiều nhà nghiên cứu, học giả trong và ngoài Viện như PGS.TS. Trần Thị Băng Thanh, PGS.TS Trần Thị An, TS. Trần Thị Hải Yến, TS. Phạm Ngọc Lan, Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên, PGS.TS. Phạm Xuân Thạch, nhà văn Trần Thanh Cảnh…, các học viên, sinh viên Trường Đại học Thủ đô Hà Nội, Trường Đại học KHXH và Nhân văn.

CHIẾN LƯỢC BIỂU TƯỢNG QUA DANH XƯNG CỦA CÁC HOÀNG ĐẾ NHÀ TRẦN

Mở đầu buổi thuyết trình, TS. Nguyễn Quốc Sinh đã trình bày một nghiên cứu công phu có nhan đề: “Đông A - Vương triều ‘Ánh sáng’: Luận về ý nghĩa biểu tượng trong hệ thống danh xưng của các hoàng đế nhà Trần”. Tác giả cung cấp bảng khảo sát danh xưng của 12 vị vua nhà Trần và chỉ ra rằng hầu hết tên gọi của các vị vua chứa bộ “Nhật” (日, mặt trời) hoặc bộ “Hỏa” (火, lửa), có trường hợp bao gồm đồng thời cả bộ Nhật và Hỏa, biểu tượng của lửa, ánh sáng mặt trời, sáng sủa, chói lọi, quang minh… đồng thời đặt câu hỏi đây là thẩm mỹ hay là một chiến lược biểu tượng? Ngũ hành và vương quyền quan hệ như thế nào?

Dựa trên học thuyết “Ngũ đức thủy chung” (ngũ hành) của Trâu Diễn và những ví dụ trong lịch sử các triều đại Trung Hoa, ngũ hành kết hợp với Thiên mệnh để lý giải về “đức vận” của các triều đại và thiên mệnh liên quan cả sắc phục, lịch pháp…, TS. Nguyễn Quốc Sinh cho rằng cách đặt tên của các vị vua thời Trần nằm trong một chiến lược biểu tượng nhất quán và gắn với những mục đích chính trị nhất định. Cụ thể, những danh xưng này là cách để nhà Trần khẳng định cuộc chuyển giao quyền lực giữa nhà Lý và nhà Trần là một sự tiếp nối hợp pháp: Nhà Trần chọn hành Hỏa để tiếp nối hành Mộc của nhà Lý (Mộc sinh Hỏa). Đồng thời, đó cũng là phương tiện để nhà Trần củng cố vị thế của mình với tư cách một đối trọng với nhà Nguyên ở Trung Hoa - triều đại thuộc hành Kim (Hỏa khắc Kim).

TS. Nguyễn Quốc Sinh (Viện Sử học) thuyết trình về bộ thủ trong tên các vị vua đời Trần

TS. Nguyễn Quốc Sinh đang trao đổi với độc giả, người tham dự

Bài thuyết trình thú vị của TS. Nguyễn Quốc Sinh đã cho thấy những Hán tự mang nghĩa ánh sáng trong tên gọi của các vua nhà Trần không phải là một quan niệm mĩ học mà là kết quả của một sự thương thỏa giữa cuộc chuyển giao quyền lực bên trong và cuộc đối đầu bên ngoài. Tác giả kết luận hệ thống danh xưng nhà Trần cần được “giải độc” như một văn bản chính trị hơn là một hiện tượng ngôn ngữ, đồng thời khẳng định hỏa đức của nhà Trần không phải sao chép từ Trung Hoa mà là kết quả của quá trình bản địa hóa tư tưởng tinh vi.

HỆ SINH THÁI TRI THỨC NHO HỌC VÀ CHẾ ĐỘ KINH DIÊN THỜI TRẦN

Sự kiện được tiếp nối bằng phần trình bày của Nhà nghiên cứu Quách Thị Thu Hiền về “Nho giáo nhìn từ chế độ kinh diên dưới thời Trần”. Sau khi giới thiệu chế độ kinh diên - tức việc giảng dạy kinh điển cho hoàng đế - ở các đời Tây Hán, Đường, Tống, Nguyên, Minh, Thanh tại Trung Hoa với những vấn đề như học thuật can dự vào chính sự, sự truyền bá và hoằng dương đạo của thánh vương, thúc đẩy thuyên thích nghĩa lý kinh điển, quân thần tương đắc, diễn giả làm rõ sự hình thành hệ sinh thái tri thức Nho học ở Đại Việt trước thế kỷ XV, bao gồm các thành tố: kinh điển (Cửu kinh, Tứ thư, Ngũ kinh, Đại toàn), nho sĩ (người học), khoa cử (Minh kinh, Thái học sinh, Chế độ tam giáp), thiết chế (Hàn lâm viện) và lễ chế (các bộ luật, điều lệ).

Nhà nghiên cứu Quách Thị Thu Hiền (Viện Văn học) thuyết trình

Nhà nghiên cứu Quách Thị Thu Hiền (Viện Văn học) đặt các câu hỏi nghiên cứu

Kết quả khảo cứu của Nhà nghiên cứu Quách Thị Thu Hiền cho thấy chế độ kinh diên dưới thời Trần có những khác biệt nhất định so với Trung Hoa. Chẳng hạn, thời Trần không thiết lập chức Kinh diên quan chuyên biệt mà vai trò này do các vị quan trong Hàn lâm viện đảm nhận. Việc giảng dạy cũng không diễn ra vào một thời gian và không gian cố định. Những khác biệt này đã phần nào cho thấy sự linh hoạt và tinh thần tự chủ của nhà Trần - một triều đại dù tôn sùng các mẫu hình lý tưởng như vua Nghiêu, vua Thuấn nhưng không thừa nhận hoàn toàn lễ chế nhà Tống và tin rằng “Nam Bắc các dị” (Bắc Nam mỗi nơi một khác).

TS. Phạm Văn Ánh (Viện Văn học) điều phối, trao đổi và chia sẻ tại buổi Thuyết trình

PGS.TS. Trần Trọng Dương (Trường Ngoại ngữ Du lịch, Đại học Công nghiệp Hà Nội) trao đổi với các nhà nghiên cứu và sinh viên tại buổi Thuyết trình

Buổi thuyết trình có sự trao đổi, làm rõ thêm các nội dung từ TS. Phạm Văn Ánh, PGS.TS Trần Trọng Dương như về tư tưởng Thiên mệnh, việc sử dụng hệ thống các bộ thủ liên quan cách đặt tên các dòng họ cầm quyền thể hiện diễn ngôn quyền lực; khẳng định sử trí Trần triều quan trọng như một ban truyền thông lịch sử của đời Trần. Buổi thuyết trình cũng thu hút nhiều ý kiến từ PGS.TS. Phạm Xuân Thạch, nhà văn Trần Thanh Cảnh…, từ các học viên, sinh viên.

Quang cảnh buổi Thuyết trình

Nhà văn Trần Thanh Cảnh tại buổi Thuyết trình

Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên (nguyên Chủ tịch Hội Nhà văn Hà Nội, nguyên Trưởng phòng Văn học so sánh, Viện Văn học) tại buổi Thuyết trình

Buổi thuyết trình thu hút nhiều tiếng nói trao đổi, đối thoại từ các học giả, nhà văn, sinh viên tham dự

Các diễn giả chụp ảnh cùng đại biểu tham dự

Buổi thuyết trình khép lại nhưng đã mở ra nhiều suy ngẫm về cách chúng ta hiểu quá khứ. Lịch sử không chỉ vận động bằng gươm giáo mà còn được dệt nên từ những cấu trúc ý nghĩa mà con người tạo ra để hợp thức hóa và duy trì quyền lực cùng cách tiếp thu và vận dụng những mô hình ngoại lai.

Nguồn: VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM